ورزش
تعداد كمي از نوازندگان ورزش ميكنند. آنها اغلب كمبود وقت و يا ترس از آسيبديدگي را بهعنوان دليلي براي ورزش نكردن ذكر مينمايند. البته اين امر در مورد ورزشهايي مانند واليبال و هندبال كاملاً صحيح است.
حالت نامناسب و اغلب نامتقارن بدن هنگام نوازندگي فشار زيادي را به اندامهاي حركتي نوازندگان وارد ميآورد و موجب ايجاد تغييراتي در اين اندامها ميشود. حركات تكراري و مداوم بدن هنگام نواختن ساز نيز فشار مضاعفي را به عضلات، مفاصل و رگهاي نوازنده وارد ميآورد. عضلات دست، بازو، شانه و پشت نوازندگان قادر به تحمل اين فشارها نيست و آنان در معرض خطر آسيبديدگي قرار ميگيرند. از اينرو به نوازندگان توصيه ميشود كه با ورزش عضلاتشان را براي مقاومت در برابر اين فشارها آماده نمايند.
براي نوازندگان ورزشهايي مانند شنا، اسكي، كوهنوردي، پيادهروي سريع، دو استقامت و اگر در ناحيهي دست، بازو و شانه درد نداشته باشند قايقراني مناسب است. اين ورزشها بدون وارد آوردن فشار به مفاصل، عضلات بسياري را بهكار ميگيرند و استقامت بدن را افزايش ميدهند. بيترديد دوچرخهسواري نيز براي بالابردن استقامت بدن بسيار مناسب است. اما گاهي فشار فرمان دوچرخه آسيبديدگي عصب آرنج و بهدنبال آن فلج شدن عضلات دست را به همراه دارد.
اين عارضه اغلب بدون درد و نشانهي هشدار دهندهي ديگري آشكار ميگردد. از طرف ديگر هنگام دوچرخهسواري بدن در وضعيت ناموزوني قرار گرفته و تنها پاها حركت ميكنند. ايروبيك نيز بهعنوان ورزشي تعادلي براي نوازندگان سودمند است؛ ورزشي كه قدرت تمركز و تطبيق نوازنده را افزايش ميدهد. شركت در كلاسهاي بدنسازي نيز اگر با نظارت و راهنمايي مربي كارآزمودهاي باشد بسيار مفيد است. نوازندگان در منزل هم ميتوانند چندينبار در هفته حركاتي را براي افزايش قابليت تحرك، قدرت، استقامت و تمركزشان انجام دهند.
در مورد بازي تنيس و اثرات مثبت و منفي آن براي نوازندگان نظرات متفاوتي وجود دارد.
ورزش تنيس فشار بسيار زياد و يكطرفهاي را به دست و بازوي نوازنده وارد ميآورد و سِروهايي كه از بالا زده ميشود ممكن است موجب بروز درد در عضلات پشت شود. اگر نوازندهاي قصد دارد تنيس بازي كند بهتر است ابتدا تاثيرات اين ورزش بر اندامهاي حركتي را به دقت بررسي نمايد و در صورت احساس درد در بازو، شانه و پشت بازي را حداقل بهطور موقت كنار گذارد. گاهي بازي تنيس و نوازندگي سازهاي زهي، ضربهاي و پيانو بيماريهاي مشابهي مانند التهاب غضروف بازو را در پي دارند. براساس تحقيقي كه در ژاپن انجام گرفتهاست اين بيماري شايعترين ناراحتي دست در بين نوازندگان پيانو است.(1)
گرمكردن بدن (Warm-Up)
مطالعاتي كه در زمينهي ورزش انجام گرفتهاست نشان ميدهد كه خطر گرفتگي و پاره شدن عضلات با گرمكردن بدن كاهش مييابد و گردش خون و درجه حرارت عضلات افزايش يافته، حركات با سرعت بيشتري انجام ميشوند. در مورد نوازندگان تا كنون چنين تحقيقاتي انجام نشده است اما بيترديد نوازندگي با عضلات سرد و منقبض موجب وارد آمدن فشار بيشتر به اندامهاي حركتي نوازنده و بروز آسيبديدگي در اين اندامها ميشود.
همچنين براساس بررسيهاي متعدد، با گرمكردن بدن كيفيت اجراي قطعاتي كه سرعت و قدرت زيادي را ميطلبند بالا ميرود.
اما هنوز به اين پرسش كه آيا زماني هم كه نوازنده با عضلات گرم و باحالتي مناسب پشت ساز مينشيند و قطعاتي را مينوازد كه نيرو و سرعت زيادي را ايجاب نمينمايند باز هم گرمكردن بدن ضروري است پاسخي داده نشده است. تمرينات خاصي براي آماده كردن مفاصل دست و انگشتان وجود دارد كه از آنجمله ميتوان به تمرينات گات(2) و آلفرد كورتوت(3) اشاره كرد، بسياري از اين تمرينات كه براي پيانو نوشته شده است براي نوازندگان ديگر سازها نيز قابل اجراست.
تمرينات گات را بدون ساز و در زمان استراحت هم ميتوان انجام داد. براي گرمكردن عضلات گردن، شانه و بازوها انجام حركات كششي توصيه ميشود، اما تمرينات قدرتي كه خستگي زودهنگام عضلات را در پي دارند در اين مورد پيشنهاد نميشوند. در صورت وجود درد و ناراحتي، تمرينات بايد با نظر متخصص فيزيوتراپي و با توجه به ويژگيهاي آناتومي هر فرد، مانند فرم ستون فقرات و شرايط لازم براي نواختن هر ساز انتخاب شود.
سرد كردن بدن (Cool-Down)
انجام حركات تعادلي پس از تمرين بهويژه زماني كه ستون فقرات، عضلات و مفاصل در وضعيت نامناسبي قرار ميگيرند، براي جلوگيري از بروز درد و ناراحتي بسيار سودمند است. با حركات كششي ميتوان عضلات منقبضي كه تمايل به كوتاه شدن دارند مانند عضلهي بزرگ سينه را در وضعيت طبيعي قرار داد.
استراحت
اگر نوازندهاي مدتزماني طولاني بدون وقفه ساز بنوازد دير يا زود دچار بيماري ميشود. معمولاً پس از هر 45 تا 50 دقيقه تمرين 10 دقيقه استراحت توصيه ميشود. اين استراحت قدرت تمركز نوازنده و بازدهي تمرينات را افزايش ميدهد. البته اين زمان پيشنهادي براي همه يكسان نيست و با توجه به ويژگيهاي خاص هر ساز و شدت سختي تمرينات متفاوت است.
در زمان استراحت نوازنده بايد عضلاتش را از حالت تنش درآورده و با انجام تمرينات خاصي حالت نامتوازن بدن هنگام نوازندگي را تقارن بخشد.
تكنيكهاي تنشزدايي
آشنايي با تكنيكهاي مختلف تنشزدايي به نوازندگان براي غلبهي بهتر بر مشكلاتي همچون ترس و نگراني، بيخوابي و انقباض عضلات كمك ميكند. آنها با بكارگيري اين تكنيكها ميتوانند از انقباض و گرفتگي زياد و غيرضروري عضلاتشان جلوگيري نمايند. انقباض غيرارادي و زياد گردن و شانهي نوازندگان فشار زيادي را به مفاصل و رگهاي آنان وارد ميآورد. همينطور گرفتگي همزمان عضلاتي در دست و بازو كه تاثيري متقابل بر هم دارند مانع حركت اين اندامها ميشود. براساس يك نظرخواهي از 1432 نوازندهي اركستر در آلمان، نوازندگاني كه ورزش ميكنند و يا از تكنيكهاي مختلف تنشزدايي استفاده مينمايند بسيار كمتر از ديگران بيمار ميشوند.(4)
در مورد اينكه چه تكنيكي براي تنشزدايي ذهني و جسماني نوازندگان مناسب است اختلافنظر وجود دارد. تكنيكهاي بسيار ازجمله «Autogene Training» از «يوهان هاينريش شولتز» (5)، تكنيك «الكساندر» (6)، متد «فلدن كرايز» (7) و يا تنشزدايي پيشرفتهي عضلات از «ادموند جاكوبسون» (8) وجود دارند.
كنترل بصري
انقباض زياد عضلات، حالت نامناسب بدن و حركات زايد نوازنده معمولاً براي بينندگان كاملاً محسوس و نمايان است.
نوازندگان با نواختن در برابر آينه و بهتر از آن فيلمبرداي ويديويي ميتوانند عادات نامناسب خود را تشخيص داده و حركات و حالت بدنشان را تجزيه و تحليل نمايند. اما برطرف شدن اشتباهات و جايگزيني عادات درست، اغلب سعي و تلاش و زمان زيادي را ميطلبد. البته بايد به اين نكته توجه كرد كه بهترين حالت ممكن براي بدن هر فرد هنگام نوازندگي با توجه به قابليت تحرك مفاصل و تناسب بين بخشهاي بدن او متفاوت از ديگران است.
تمرين ذهني
اين متد كه در حقيقت تصور حركات در ذهن است در پيشگيري از فشارهاي جسماني و بروز بيماريها تاثير بسياري دارد. ورزشكاران معمولاً با اين تكنيك بيشتر آشنا هستند. با كمك اين تكنيك ميتوان حركتي ساده و يا پيچيده را بدون انجام دادن آن آموخت. در زمينهي موسيقي، زماني كه نوازنده قبلاً ارتباط بين اصوات و حركات را ميشناسد، تصور اصوات در ذهن به يادگيري سريعتر حركات كمك ميكند.
تمرين ذهني از طرفي تاثيري مستقيم بر يادگيري حركات دارد و از طرف ديگر با تصور نتها در ذهن، تمركز و قدرت درك و استنباط نوازنده افزايش يافته، تمرينات با هدفمندي بيشتري انجام ميشوند. نوازنده با تجزيه و تحليل اشتباهات و عادات نادرستش ميتواند از تكرار زياده از حد تمرينات جلوگيري نمايد. همچنين با بكارگيري اين متد اولين مرحله از يادگيري حركات كه مستلزم فعاليت زايد عضلات است حذف ميشود و با تصور دقيق حركات در ذهن از تنش غيرضروري عضلات كاسته ميشود. خصوصاَ نوازندگاني كه بيشتر در معرض خطر آسيبديدگي قرار دارند با كمك اين متد و كاهش زمان تمرين ميتوانند فشار وارد برعضلات، مفاصل و رگهايشان را كم كنند.
در اين متد كه توسط اورلوف (9) ابداع شده است، ساز بدن و ذهن نوازنده با يكديگر هماهنگ ميشوند.
علاوه بر صدا و حركات، نوازنده ميتواند با تصور حالت بدن و عضلاتش در ذهن و طرح سوالاتي نظير پرسشهاي زير حالت بدنش را بررسي نمايد:
«عضلاتم در چه وضعيتي قرار دارند؟ آيا عضلاتي كه در نوازندگي بهكار گرفته نميشوند شل و در حال استراحتاند؟ شانههايم رها و آزادند و يا به طرف بالا كشيده شدهاند؟ آيا فشار وارد بر عضلات در حداقل زمان ممكن (مثلاَ بلافاصله پس از ضربهزدن به كلاويهها) دوباره كم ميشود؟ آيا در نوازندگي بياراده حركات زايد و غيرضروري انجام ميدهم و يا حركاتم متناسبند؟»
در يك طرح پژوهشي تاثيرات مثبت متد تمرين ذهني به همراه متد تنشزدايي ديگري برروي 12 نوازندهي پيانو مورد بررسي قرار گرفت. 10 نفر از اين نوازندگان با بكارگيري اين متد به عادات نامناسب خود در نوازندگي پي بردند و 8 نفر از آنها توانستند اشتباهاتشان را برطرف نمايند.
همچنين دردها و ناراحتيهاي 3 نفر از آنها 4 ماه پس از شركت در اين طرح كاهش يافت. (10)
اين متد با مقايسه «آنگونه كه هست» و «آنگونه كه بهتر است باشد» امكان اصلاح حالت بدن، اجراي حركات و گرفتگي عضلات را فراهم ميآورد.
«كريسپين اشپاولدينگ» (11)، پزشك و نوازندهي پيانو، با همكاري استادان كنسرواتوار «تروندلاگ» در نروژ برنامهاي را براي پيشگيري از بروز مشكلات جسماني و بيماريهاي شغلي نوازندگان در اين كنسرواتوار انجام دادهاست.(12) اين طرح با توجه به شرايط آناتومي و محدوديتها و مشكلات جسماني دانشجويان براي هر فرد به شكلي خاص اجرا ميشود و موضوعاتي مانند فيزيولوژي، آناتومي بدن، حركتشناسي و براي خوانندگان و نوازندگان سازهاي بادي عملكرد تنفس و ارتباط آن با حالت بدن و تكنيك نوازندگي تدريس ميشود. علاوهبر اين دانشجويان بايد با انجام ورزشهايي مانند شنا بدنشان را در فرم و حالت مناسبي نگه دارند.
از آنجا كه تغيير عادات زيانآور مستلزم تلاش بسيار و داشتن انگيزهاي قوي است، در اين برنامه پيشرفت در نوازندگي كه مهمترين هدف دانشجويان بهحساب ميآيد بهعنوان انگيزهاي براي توجه به سلامتشان مورد توجه قرار گرفته است و مباحث و تمرينات به گونهاي است كه موجب افزايش توانايي دانشجويان در نوازندگي ميشود. در شروع هر ترم به دانشجويان توصيه ميشود كه زمان تمرين را به تدريج افزايش دهند. آنها بايد كشش و تنش غيرضروري و زياده از حد عضلاتشان را تشخيص دهند و بتوانند از بروز اين حالت جلوگيري كنند.
دانشجويان در اين طرح با متدهاي مختلف تنشزدايي آشنا ميشوند و ياد ميگيرند كه عوامل و ريشههاي استرس در زندگي شغليشان و تفاوت بين استرس مثبت و طبيعي و استرس پايدار و محدودكننده را تشخيص داده، در مقابل آن واكنش صحيح نشان دهند. همچنين آنها با بكارگيري متدهايي مانند «تمرين ذهني» و مطالعهي دقيق پارتيتور قبل از نوازندگي ميتوانند زمان تمرين را تا حد امكان كاهش دهند و پروسهي يادگيري را تقويت كنند.
پينوشتها:
* دكتر کلوپل پزشک متخصص کودکان است. او در سال 1948 در هانوفر آلمان متولد شد. از سال 1967 تا سال 1972 در دانشکده پزشکی تحصیل کرد و از سال 1986 به مدت 5 سال در مدرسهي عالی موسیقی Trossingen به فراگیری موسیقی پرداخت و موفق شد دیپلم آموزش موسیقی را از این مدرسه عالی دریافت کند.
1) Noaotaka Sakai: Hand Pain Related to Keyboard Techniques in Pianists, in: Medicag Artists, 1992.S. 59-65
2) Josef Gat: Die Technik des Klavierspiel, Kassel 1965, S. 258-268
3) Alfred Cortot
4) Jochen Blum, Thomas. Mas troianni, Richard N. Norris: Musikschulen und-Musikhochulen und ihre praeventiven Aufgaben bezueglch zukuenftiger Erkrankungen bei Musiker.
5) Johannes Heinrich Schultz
6) تكنيكي كه بهوسيلهي Frederik Matthias Alexander (1869- 1955) پايهگذاري شد و براي تغيير الگوي حركتي و رفتاري افراد بكار گرفته ميشود. در اين تكنيك بيشتر حالت سرو ستون فقرات مورد توجه قرار ميگيرد.
7) Felden Krais
8) Edmund Jacobson
9) Orloff
10) Renate Kloppel: Mentales Bewegungstraining fur Pianisten in: Musikphysiologie. Und Musikermedzin, 3/1996. S. 71-81.
11) Crispin Spaulding
12) Crispin Spaulding, Prevention for performing Artistis, in: Medical problems of performing Artists.
